Carl Jung

 

“Mentale conditionering”

 

Goed aanpassen is een kunst

 

“Erbij horen” is een primaire behoefte van elk sociaal wezen. De prijs die we hiervoor graag betalen: voldoen aan de verwachtingen van cultuur, religie, familie, vrienden, school en werkgever. Zo houden we het risico van buitensluiting zo klein mogelijk. We kunnen ons goed aanpassen dankzij onze mentale conditionering, de programmering om ons te gedragen “zoals het hoort”. Slagen we erin om te voldoen aan de verwachtingen van onze omgeving en van onszelf, dan horen we erbij en functioneren we goed. In beginsel is deze aanpassing dus heel functioneel en erg handig. Carl Jung, de Zwitserse psychiater noemde dit de ontwikkeling van de “Persona“. Persona betekent “masker”.

Wat als het doorschiet?

Als deze aanpassing doorschiet, wordt de “Schaduw”-kant voelbaar. Je leert jezelf niet goed kennen en je weet niet goed wat je werkelijk nodig hebt om je prettig te voelen. Als je jouw gedrag te zeer laat bepalen door verwachtingen en oordelen, ervaar je maar weinig ruimte in je leven. Je voelt je klein en snel onder druk. Dat beperkt je relationele mogelijkheden en vaardigheden, dus kun je ook anderen weinig ruimte bieden. Je gaat je onzeker voelen. De “controle” dreigt te ontglippen. Het lukt je niet om te voldoen aan alle verwachtingen. Het gaat niét meer zoals het hoort.

Kwetsbaar en afhankelijk

Dat kan een persoonlijke disbalans veroorzaken. Je weet het dan zelf niet meer zeker. Het masker voldoet niet: in het aangeleerde aanpassingsvermogen zijn geen tools om de disbalans te verminderen. Je wordt kwetsbaar en afhankelijk. Je trekt je terug uit het contact of zoekt juist bevestiging bij anderen: doe ik het goed, voldoe ik wel? Faalangst, schuldgevoel en schaamte komen op. Als je jezelf gevoelsmatig terugtrekt en onzichtbaar wordt, sluit je de omgeving buiten. Dat gaat juist in tegen de primaire behoefte aan contact. Als het proces niet wordt gestopt, kan het leiden tot een structureel gebrek aan contact, weinig vertrouwen, angst, verlies van energie en stress. Er treedt mentale en fysieke verkramping en overspanning op.

Signalen

Zulke gevoelens vindt niemand prettig, daar wil je vanaf. Daardoor raak je nog meer gefixeerd op jezelf. Maar controle forceren werkt averechts. Het risico is dan dat je steeds meer “in je hoofd zitten”gaat zitten: weg van het gevoel in het lichaam. Alles wat er gebeurt, benader je louter met nadenken en piekeren. Vooral vanuit wat jij goed en fout vindt. Het leidt tot starheid. Dat belemmert het openstellen voor de situatie. Het contact met je eigen lichaam, andere mensen en de omgeving neemt verder af. In zo’n situatie krijg je vaak signalen van je lichaam en je omgeving dat je niet goed bezig bent. Spanning, stress en heftige emoties beginnen je aandacht te trekken en gaan mogelijk aan anderen opvallen.

In balans

Het is dus nodig om gevoel te houden voor jezelf en je eigen ruimte en te zorgen dat je in balans blijft. Het is belangrijk om tijdig je grenzen aan te geven om je “gevoelsruimte” te bewaken. Er moet een evenwicht zijn tussen ruimte nemen voor jezelf en je aanpassen aan anderen. Soms is het nodig om tegen de druk van de groep in te gaan en een eigen keuze te maken op basis van je eigen gevoel en denken. Ook als dat mogelijke afkeuring door de ander tot gevolg heeft. Er is moed voor nodig om je eigen weg te gaan. Zo bouw je kracht op en leer je omgaan met moeilijke omstandigheden. Je zelfvertrouwen groeit, en daarmee ook het vertrouwen dat anderen hun eigen weg kunnen af leggen. Het is de enige manier om sterker te worden en te groeien. Iedereen moet immers z’n eígen manier vinden om met de realiteit om te gaan en te werken aan zelfstandigheid en veiligheid. Tegelijkertijd geeft dit echter ook de mogelijkheid om met de ander contact te maken en te delen, in vrijheid en zonder verstrikking Sámen op te trekken.

Integratie tot een gezond en energiek zelf

Jung heeft het integreren van de “Persona” met de “Schaduw” het Individuatieproces genoemd. “Uit de schaduw” komt het potentieel van een bewust “Zelf” steeds meer tevoorschijn dat de mogelijkheid heeft om op basis van een innerlijk voelbaar “Zelf - Vertrouwen” met het dagelijks leven om te gaan. Een bewust geworden vermogen om de ruimte te nemen voor een eigen ja of een eigen nee, gecombineerd met een gezond aanpassingsvermogen, waaraan grenzen mogen worden gesteld om de eigen persoonlijke integriteit te waarborgen.